Cách làm aptomat nhảy có chủ đích an toàn

Nhiều người tìm cách “làm aptomat nhảy” vì muốn biết mạch điện nào cấp cho đèn, ổ cắm nào, hoặc muốn kiểm tra xem thiết bị bảo vệ còn hoạt động hay không. Thực ra đây là hai việc khác nhau: gạt aptomat sang OFF để ngắt điện một mạch, và bấm nút TEST để kiểm tra chức năng bảo vệ. Bài viết này giải thích từng việc, chỉ ra điểm hay bị nhầm lẫn, nêu rõ những điều tuyệt đối không nên làm và hướng dẫn cách xử lý khi aptomat nhảy liên tục.

Aptomat nhảy là gì và vì sao nó tự ngắt

Theo tài liệu đào tạo thợ điện xây dựng, thiết bị bảo vệ quá dòng sẽ mở mạch khi dòng điện quá lớn, nhờ đó tách tải ra khỏi nguồn. Aptomat có thể phản ứng với quá tải hoặc dòng sự cố lớn bằng cơ chế nhiệt hoặc cơ chế từ. Nói cách khác, “nhảy” là phản ứng bảo vệ của aptomat, không phải một hỏng hóc tự thân.

Vì vậy, cụm từ “làm aptomat nhảy có chủ đích” thường gồm các việc khác nhau: chủ động gạt sang OFF, bấm nút TEST để thử, hoặc xử lý khi aptomat tự nhảy lặp lại. Phần dưới đây tách riêng từng việc để bạn không bị nhầm.

Khi nào cần chủ động ngắt hoặc làm aptomat nhảy

Có hai nhu cầu phổ biến và chúng khác nhau về bản chất:

• Xác định mạch điện: bạn muốn biết aptomat nào cấp điện cho đèn, ổ cắm hay thiết bị cụ thể. Cách làm là gạt aptomat sang OFF rồi quan sát.
• Kiểm tra chức năng bảo vệ: bạn muốn biết thiết bị có phản ứng khi cần hay không. Với aptomat có nút TEST, đây là cách thử được nhà cung cấp hướng dẫn.

Hai nhu cầu này dùng hai thao tác khác nhau, nên đừng lấy kết quả của việc này thay cho việc kia.

Cách ngắt điện một mạch bằng aptomat (gạt sang OFF)

Một hướng dẫn thực hành thường gặp là bật đèn hoặc thiết bị trên mạch cần xác định, sau đó ra tủ điện gạt aptomat nghi ngờ sang OFF và kiểm tra xem mạch đó có mất điện hay không.

1. Bật đèn hoặc cắm một thiết bị đang hoạt động vào mạch cần xác định.
2. Mở cửa tủ điện để nhìn thấy các aptomat. Chỉ mở cửa tủ, không chạm vào dây hay tháo nắp che bên trong.
3. Gạt aptomat nghi ngờ sang OFF.
4. Quay lại kiểm tra xem đèn hoặc thiết bị đã tắt chưa. Nếu đã tắt, bạn đã xác định đúng mạch.

Gợi ý thực hành: nên nhờ người thứ hai đứng gần đèn hoặc thiết bị để báo ngay khi mất điện, đỡ phải đi lại nhiều lần. Đây chỉ là mẹo thực hành, không phải yêu cầu kỹ thuật.

Gạt OFF khác gì với kiểm tra bằng nút TEST

Gạt aptomat sang OFF chỉ cắt điện của mạch đó. Việc này không chứng minh rằng aptomat sẽ tự ngắt khi có sự cố thật. Muốn thử chức năng bảo vệ, tổ chức an toàn điện ESFI hướng dẫn riêng cách bấm nút TEST. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt nhanh.

Tiêu chí	Gạt sang OFF	Bấm nút TEST
Mục đích	Ngắt điện một mạch, ví dụ để xác định mạch	Kiểm tra chức năng bảo vệ của thiết bị
Trạng thái aptomat khi thực hiện	Đang ON, bạn chủ động gạt xuống OFF	Đang ON, bấm nút TEST trên thiết bị
Kết quả cho biết điều gì	Mạch nào nối với aptomat nào	Thiết bị có phản ứng khi thử hay không
Chứng minh được chức năng bảo vệ?	Không	Có, ở mức kiểm tra bằng nút TEST theo hướng dẫn
Khi nào dùng	Cần cắt hoặc xác định điện cho một mạch	Cần kiểm tra thiết bị có nút TEST

Cách dùng nút TEST trên aptomat AFCI và GFCI

Với AFCI. Theo hướng dẫn của ESFI, việc thử được thực hiện khi aptomat đang ở vị trí ON: mở cửa tủ điện rồi bấm nút TEST. Nếu bấm mà aptomat không nhảy, ESFI khuyên nhờ thợ điện có chứng chỉ thay thế thiết bị.

Với GFCI (dạng aptomat hoặc ổ cắm). ESFI cũng hướng dẫn dùng nút TEST và xác nhận rằng điện bị ngắt trong lúc thử.

Lưu ý về thiết bị trong nhà bạn. Các tài liệu nguồn là của nước ngoài và dùng tên gọi AFCI, GFCI. Thiết bị trong nhà bạn có thể gọi tên và vận hành khác. Hãy đọc nhãn trên thiết bị và hướng dẫn của nhà sản xuất trước khi bấm TEST, và đừng suy diễn quá mức từ tài liệu nước ngoài.

Tay gạt ở vị trí nào khi aptomat đã nhảy và cách đóng lại

Theo ESFI, khi thử thành công, tay gạt của aptomat chuyển sang vị trí OFF hoặc TRIP. Để đóng lại, hãy gạt hẳn sang OFF rồi mới gạt lên ON.

Chỉ nên đóng lại khi bạn đã biết nguyên nhân khiến aptomat nhảy. Nếu aptomat nhảy do sự cố mà bạn chưa rõ nguồn gốc, việc đóng lại ngay có thể làm tình trạng nặng hơn.

Tuyệt đối không tự tạo quá tải hoặc chập mạch để thử

Đây là điều cần nhấn mạnh nhất trong bài. Không cố ý tạo chập mạch hoặc chạm đất để xem aptomat có nhảy hay không, vì nguy cơ giật điện và cháy là rất thật. Bạn không cần làm vậy: với thiết bị có nút TEST, đã có cách thử an toàn hơn là bấm nút này theo hướng dẫn.

Aptomat nhảy liên tục: dấu hiệu cảnh báo và hướng xử lý

ESFI coi việc aptomat nhảy thường xuyên là dấu hiệu của vấn đề về điện và khuyên nhờ thợ điện đủ trình độ kiểm tra. Cũng theo ESFI, các dấu hiệu quá tải gồm mùi khét, ổ cắm hoặc công tắc bị đổi màu, và tiếng ù hoặc rè.

Những việc có thể làm (gợi ý thực hành):

• Ngắt bớt thiết bị đang dùng trên mạch bị nhảy.
• Ghi lại mạch nào nhảy và nhảy vào lúc nào để báo cho thợ điện.
• Gọi thợ điện có chứng chỉ để kiểm tra.

Những việc không nên làm:

• Đóng aptomat lại liên tục khi nó cứ nhảy.
• Bỏ qua mùi khét, nóng, đổi màu hoặc tiếng kêu lạ.
• Mở tủ điện để tự sửa dây hoặc thay aptomat.

Ngắt điện chưa đủ để coi là an toàn khi sửa chữa

ESFI lưu ý rằng không nên mặc định mạch đã an toàn chỉ vì đã tắt điện. Khi làm việc với dây dẫn, cần đúng người có chuyên môn, xác định các nguy hiểm, khóa và treo biển cảnh báo, rồi kiểm tra để chắc chắn không còn điện.

Bài viết này không hướng dẫn thao tác bên trong tủ điện hay thay aptomat. Những việc đó nên giao cho thợ điện có chứng chỉ.

Câu hỏi thường gặp

Gạt aptomat sang OFF có đủ để kiểm tra mạch không?

Đủ để xác định mạch nào mất điện, nhưng không đủ để biết chức năng bảo vệ còn hoạt động hay không. Việc đó cần kiểm tra bằng nút TEST theo hướng dẫn của thiết bị.

Nút TEST nên dùng khi nào và dùng thế nào?

Khi muốn kiểm tra thiết bị có nút TEST, hãy làm theo hướng dẫn nhà sản xuất. Với AFCI, ESFI hướng dẫn bấm TEST khi aptomat đang ở ON. Với GFCI, bấm TEST và xác nhận điện bị ngắt.

Tay gạt ở đâu khi aptomat đã nhảy?

Theo ESFI, tay gạt chuyển sang OFF hoặc TRIP. Muốn đóng lại, gạt hẳn sang OFF rồi lên ON, và chỉ làm khi đã biết nguyên nhân.

Aptomat cứ nhảy thì phải làm gì?

Đừng đóng lại nhiều lần. Ghi lại mạch nào nhảy và khi nào, ngắt bớt thiết bị, rồi nhờ thợ điện đủ trình độ kiểm tra.

Có được tự gây quá tải hoặc chập để thử không?

Không. Việc này có nguy cơ giật điện và cháy. Hãy dùng nút TEST nếu thiết bị có.

Nguồn tham khảo

Tham gia cộng đồng của chúng tôi